Προϊστορικός οικισμός στη Σκάρκο

Ο προϊστορικός οικισμός στη Σκάρκο βρίσκεται στον ομώνυμο λόφο στην περιοχή του Κάτω Κάμπου, λίγα μόλις χιλιόμετρα από το λιμάνι της Ίου. Θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους πρωτοκυκλαδικούς οικισμούς που ήκμασε στα μέσα της 3ης χιλιετίας π.Χ., καθώς παρουσιάζει σε πρότυπη μορφή την δομή και την οργάνωση των Κυκλάδων κατά τα αρχαία χρόνια. Χτίστηκε σε κυκλικό σχήμα και σε μεγάλο υψόμετρο, για να μπορούν οι κάτοικοί του να βλέπουν το λιμάνι και τη θάλασσα. Αποτελούσε ένα από τα αξιολογότερα κέντρα και λιμάνια της Ελλάδας και πιθανότατα είχε εμπορικές συναλλαγές με γειτονικά νησιά, όπως η Μήλος, η Σαντορίνη αλλά και με την Ηπειρωτική χώρα. Έχει βραβευτεί το 2008 με το βραβείο πολιτιστικής κληρονομιάς της ΕΕ στην κατηγορία Συντήρηση αρχαιολογικών χώρων. Ο οικισμός έχει έκταση 11 στρέμματα περίπου και διατηρείται σε πολύ καλή κατάσταση.

Με τις αρχαιολογικές ανασκαφές, που άρχισαν το 1896 και συνεχίζεται ως σήμερα, αποκαλύφθηκε μια συνοικία στα ανατολικά του λόφου, αλλά και τμήματα κτιρίων στα δυτικά, προς την πλευρά του λιμανιού. Από την έρευνα φανερώνεται η μοναδικότητα του οικισμού που διέθετε πολεοδομικό σχέδιο με εσωτερική οργάνωση και κοινωνική διαστρωμάτωση. Ο πολεοδομικός ιστός είναι πυκνός και η πολεοδομική οργάνωση περικεντρική. Ο οικισμός μεγάλωνε με την κατασκευή νέων κτιρίων που προστίθεντο στη συνέχεια των παλαιοτέρων. Με τον τρόπο αυτόν δημιουργούνταν τεράστια κτιριακά συγκροτήματα, ένα είδος οικοδομικών νησίδων, τα κτίρια των οποίων χωρίζονται μεταξύ τους με διπλότοιχους.

Ανάμεσα στις νησίδες παρεμβάλλονται δρόμοι πλάτους ως 2μ. και τετράπλευρες πλατείες. Η μορφή και το σχέδιο των κτιρίων εξελισσόταν διαρκώς με απόλυτο όμως σεβασμό στους κανόνες που επέβαλλε η κοινότητα, αφού λαμβανόταν πρόνοια να μην κλειστούν οι δρόμοι και οι πλατείες. Κάθε κτίριο περιλαμβάνει χώρους ειδικών δραστηριοτήτων, όπως χώρους για το μαγείρεμα στα ισόγεια ή τις αυλές και χώρους για την αποθήκευση αγροτικών προϊόντων ή της οικοσκευής, συνήθως στον όροφο. Μάλιστα, άλλα από αυτά ήταν μεγαλύτερα και διώροφα και άλλα μικρότερα και ισόγεια, γεγονός που υποκρύπτει διαφοροποιήσεις στην οικονομική υπόσταση και την κοινωνική θέση των «οικογενειών» που κατοικούσαν σε αυτά.

Οι ανασκαφές έχουν φέρει στο φως γραμματόσημα και χαραγμένα σύμβολα, που δείχνουν ότι οι άνθρωποι τα χρησιμοποιούσαν για να δηλώσουν την ταυτότητά τους, καθώς και στοιχεία για αποχετευτικό σύστημα και νεκροταφείο. Εντυπωσιακά σκεύη, όπως πήλινα αγγεία, σφραγίδες, μαρμάρινα ειδώλια και εργαλεία, τα περισσότερα από τα οποία έχουν παραμένει στην θέση τους και ένα μέρος τους εκθέτονται στο αρχαιολογικό μουσείο της Ίου που βρίσκεται στο Δημαρχείο. Ο πολιτισμός που άνθισε εκεί καταστράφηκε με την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας. Ο Σκάρκος είναι διαθέσιμος για επίσκεψη και έχει δύο εισόδους εκ των οποίων η μία είναι προσβάσιμη και από πολίτες με αναπηρικά καροτσάκια.